Առասպելն այն մասին, իբր ոչկառավարական կազմակերպությունները պայքարում են մշակութային ժառանգության դեմ, անհիմն է

1212121
207
VIEWS

Մանանա Թևզաձե

Ոչկառավարական կազմակերպությունների մասին տարածված կարծիքների շրջանում գերիշխում է կարծիքն այն մասին, իբր դրանք պայքարում են ամեն տեսակ ազգայինի դեմ: Այս կարծիքի սխալ լինելը հաստատում են թեկուզև այն լայնամասշտաբ գործընթացները, որոնք Վրաստանում վերջին տարիներին ուղղված են մշակութային ժառանգության հուշարձանների պահպանությանը և որտեղ մեծ է հատկապես ոչկառավարական կազմակերպությունների կամ առանձին քաղաքացիական ակտիվիստների ներդրումը: Դրա հետ միասին նշված կազմակերպությունները միջազգային կամ տեղական դոնորների օգնությամբ, մշակութային ժառանգության պահպանության տեսանկյունից կատարում են նաև այլ գործնական քայլեր:

Ժառանգության վնասման կոնկրետ դեպքերին, թե հուշարձանների պահպանության տեսանկյունից անընդունելի որոշումներին ի պատասխան Վրաստանում անց են կացվում բազմաթիվ գործընթացներ և ստեղծվել են նախաձեռնողական խմբեր կամ միություն: Այս կազմակերպությունների և նախաձեռնությունների ընդհանուր նպատակը Վրաստանի մշակութային ժառանգության պաշտպանությունը և ապագա սերունդների համար պահպանումն է: Իսկ ակտիվ հասարակական գործընթացներ վարելու ամենաակնառու օրինակները Բագրատի տաճարի վերակառուցման, Սաղդրիսի-Ղաչաղիանիի հնէաբանական հուշարձանի և Թբիլիսիի համայնապատկերի նախագծի հետ կապված երևույթներն են:

«Հուշարձանների և տեսարժանությունների միջազգային խորհրդի Վրաստանի ազգային կոմիտեն» – “ICOMOS Վրաստան» և դրա անդամները բողոք էին արտահայտում Բագրատի տաճարի վերակառուցման պատճառով, ինչը վտանգ էր ստեղծում դրա վավերականությանը և հուշարձանի համաշխարհային ժառանգության ցանկում մնալու հեռանկարին: Այս նույն կազմակերպության գործունեությունը հասարակության գիտակցության բարձրացման և քաղաքացիական հասարակության ընդգրկվածության աճի տեսանկյունից ներառնում է ընթացիկ անօրեն որոշումների մասին հայտարարություններով հանդես գալը, միջազգային հանրագրերի (պետիցիաների) տարածումը, մամուլի հետ հանդիպումները, քարոզարշավներին ընդգրկումը և անցկացումը: Կոնկրետ դեպքերը վերջին ժամանակաշրջանում վերաբերում էին Մցխեթայի պատմական հուշարժաններին հարակից ընթացող շինարարությանը, Բաթումիում մի քանի հուշարձանների քանդմանը, թե վնասմանը,Սաղդրիսի-Ղաչաղիանիիհնէաբանական հուշարձանի կապակցությամբ զարգացած երևույթներին, «Պանորամա Թբիլիսի» նախագծին կամ օրենսդրական փոփոխություններին, որոնք ենթադրում են հուշարձանի կարգավիճակի վերացման ընթացակարգերի պարզեցում:

Վերջին ժամանակների երևույթները մեծացրեցին այլ ոլորտի ոչկառավարական կազմակերպությունների հետաքրքրությունը մշակութային ժառանգության պահպանության նկատմամբ: Օրինակ,Սաղդրիսի պատմական հանքի պահպանության գործընթացին ակտիվորեն ընդգրկված է Վրաստանի երիտասարդ իրավաբանների ասոցիացիան, որի ջանքերով էլ պետության և մասնավոր ընկերության կողմից, ի վնաս մշակութային ժառանգության կատարված կոնկրետ օրինախախտումները բողոքարկվեցին դատարանում և ստեղծվեց մշակութային ժառանգության դատական ուղիով պաշտպանության առաջին նախադեպը: Վրաստանի երիտասարդ իրավաբանների ասոցիացիան «Բաց հասարակության հիմնադրամների» ֆինանսական օգնությամբ, «Հաշվետու և թափանցիկ կառավարման աջակցություն Վրաստանում» նախագծի շրջանակներում իրականացրեց Սաղդրիսի ոսկու հանքի շուրջը զարգացած երևույթների իրավական հետազոտություն և առայսօր վարում է դատարանային վեճեր:

“ICOMOSՎրաստան»-ը, Աբխազիայի հոգեբանների ասոցիացիան, Վրաստանի կապույտ վահանը և տարբեր գիտնականներ միասնաբար բողոքարկում են բռնազրավված Աբխազիայի և Ցխինվալի տարածաշրջանի տարածքում գոյություն ունեցող Վրաստանի մշակութային ժառանգության հուշարձաններին ոտնձգության փաստերը: Միջազգային արհեստավարժ կազմակերպություններին իրազեկման ուղիով (հանրագրերի և նամակների միջոցով), նրանք միջազգային օրենսդրության նորմերը փորձում են գործարկել Վրաստանի մշակութային ժառանգության պահպանության համար:

Վերջին տարիներին Թբիլիսիի պատմական թաղամասի պաշտպանության ակտիվ գործընթաց է վարում «Տփիլիսիս համքարի» («Թբիլիսիի համքար») ոչկառավարական կազմակերպությունը, այդ նպատակով միջազգային դոնորներից ներգրավելով միջոցներ: Եվրասիայի հիմնադրամի, «Բաց հասարակություն-Վրաստան» հիմնադրամի, USAID-ի ծրագիր G-PAC-ի ֆինանսավորմամբ, դրանք Թբիլիսիում և Բաթումիում ժառանգության վնասման փաստերով բազմաթիվ հայց, հետազոտություն կամ հասարակական քարոզարշավ նախապատրաստեցին և անցկացրեցին:

1990-ական թվականների վերջից սկսած «Բաց հասարակություն- Վրաստան» հիմնադրամն ակտիվորեն ֆինանսավորում էր մշակութային ժառանգության անշարժ և շարժական հուշարձանների հետազոտությունը, պահպանությունը, անհետաձգելի վերականգնումը և ժողովրդականացումը: Բացի դրանից, Թբիլիսիի պատմական թաղամասում ընթացող անօրեն շինարարության ֆոնի վրա ինքն էլ ֆինանսավորեց առաջին արշավը 2001 թվականին հին Թբիլիսիի փրկության համար “SOS հին Թբիլիսի» անվանումով, որն իրականացրեց “ICOMOS Վրաստան»ը:

1990-ական թվականների վերջից մինչև 2005 թվականը ներառյալ բազմաթիվ նախագիծ իրականացվեց տարբեր ոչկառավարական կազմակերպություններից կողմից ԱՄՆ-ում գրանցված «Աշխարհի հուշարձանների հիմնադրամ» (World Monuements Fund) բարեգործական հիմնադրամի աջակցությամբ: Թբիլիսիի պատմական թաղամասը երեք անգամ եղել է տեղադրված (1999, 2000 և 2002 թվականներին) «Աշխարհի հուշարձանների հիմնադրամի» համաշխարհային վտանգի առջև կանգնած հուշարձանների հարյուրյակում, որի արդյունքում էլ Թբիլիսիի պատմական թաղամասի և դրա հիմնախնդիրների նկատմամբ առավելապես մեծացավ միջազգային ուշադրությունը: Այս ժամանակաշրջանում Թբիլիսին ներկայացվեց ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի համաշխարհային ժառանգության ցանկում, ինչպես նաև Համաշխարհային բանկի մշակութային ժառանգության նախաձեռնության կողմից Զեմո Կալան ընտրվեց որպես մեկ նախագիծ: Նշված ցանկում հայտնվելու արդյունքում «ICOMOS Վրաստանը» ներգրավեց հավելյալ ռեսուրս՝ «Փրկենք հին Թբիլիսին» քարոզարշավ վարելու համար:

Համաշխարհային հուշարձանների հիմնադրամը 2000 թվականին ֆինանսավորեց Բեթլեհեմի թաղամասի հետազոտությունը և թղթաբանությունը, որի հաջորդ փուլում թաղամասի համար հայտնվեցին բազում դոնորներ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի և Նորվեգիայի արտաքին գործերի նախարարության տեսքով: Այս վերջինի բազմամյա աջակցությամբ,«ICOMOS Վրաստանի» խումբը հաջողությամբ իրականացրեց համայնքի վրա հիմնադրված Բեթլեհեմի թաղամասի վերածնումը, կենդանացումը, որի դրական արդյունքն այսօր առավելապես ակնհայտ է և ճանաչված:

Այս նույն ժամանակաշրջանում եբրայական ժառանգության հիմնադրամի կողմից ֆինանսավորվեց հին Թբիլիսիի հայտնի հուշարձաններից մեկի, ներկայումս Դավիթ Բաազովի անվան Վրաստանի եբրայական և վրաց-եբրայական փոխհարաբերությունների պատմության թանգարանի երկրաշարժի հետևանքով վնասված շինության ուսումնասիրությունը, նախագծումը և անհետաձգելի վերականգնումը:

Թբիլիսիի երկրաշարժից հետո կատարվելիք անհետաձգելի աշխատանքները ոչկառավարական կազմակերպությունների ջանքերով նույնպես ֆինանսավորեց «Համաշխարհային հուշարձանների հիմնադրամը»: Իրականացվեցին երկրաշարժի հետևանքով վնասված Իկորթիի տաճարի վերականգնումը, Փիտարեթի տաճարի վերականգնումը, ինչպես նաևՄցխեթայի Ջվարիի մենաստանի լրիվ թղթաբանությունը և ուսումնասիրությունը, ֆինանսավորվեցին աշխատանքները Տիմեթեսուբանի և Ղինծվիսի տաճարների վրա:

Անհետաձգելի իրավիճակներում հայտնվածներին օգնության ձեռք մեկնողների ցանկում պետք է հիշատակենք նաև հոլանդական հիմնադրամի արագ արձագանքի ծրագրի շրջանակներում ֆինանսավորված միջոցառումները, ինչպիսին եղել էՆիքոզիի եպիսկոպոսային համալիրի պատերազմից հետո վերականգնումը, Ալավերդիի առաջնորդարանին ջրհեղեղի հետևանքով հասցված վնասի վերացման աշխատանքները, ինչպես նաև ուժեղ անձրևների և ջրհեղեղի հետևանքով վնասված Իկվիի տաճարի XII-XIIIդարերի որմնանկարչության հետագա պահպանումը և պահածոյացումը:

Միևնույն ժամանակ, արվեստի միջազգային կենտրոնը Վրաստանում ԱՄՆ-ի դեսպանության մշակութային ժառանգության պահպանության մեծ դրամաշնորհային ծրագրի շրջանակներում, նույնպես իրականացնում է զանգվածային վերականգնողական (որմնանկարչություն, ճարտարապետություն) նախագիծ Գելաթի համալիրի հուշարձանների վրա:

Արվեստի միջազգային կենտրոնը տարիների ընթացքում իրականացնում է տարբեր դոնորների կողմից ֆինանսավորված նախագծեր ժողովրդական ձեռագործության զարգացման ուղղությամբ, այդ թվում մեծ տեղ են գրավում մշակութային ժառանգության սոցիալական և տնտեսական զարգացման դերի մասին գիտակցության բարձրացմանը նպատակաուղղված ծրագրերը:

«Ավանդական ձեռագործությունը Վրաստանում – հարթակ սեկտորի տնտեսական զարգացման համար» (դոնոր՝ Եվրամիության Investing in People ծրագիր) և «Ստեղծագործական ինդուստրիաների սեկտորի ուժեղացումը Ադրբեջանում, Վրաստանում և Հայաստանում. ավանդական ձեռքի աշխատանք – միասնական հարթակ զարգացման համար» (դոնոր. Եվրամիության Արևելյան գործընկերության մշակութային ծրագիր) նախագծերիշրջանակում կազմակերպվեց միջազգային կոնֆերանս ժառանգության տնտեսության թեմայով, իրականացվեցին այս ոլորտում հայտնի մասնագետների ուսումնական այցերը Վրաստան: Բացի դրանից, այս նախագծերի միջոցով ցուցաբերվում է աջակցություն ավանդական ձեռքի աշխատանքին և ոչնյութական մշակութային ժառանգության ճյուղերին, ինչպես նաև ձեռքի աշխատանքի վարպետներին օգնություն է ցուցաբերվում ուսուցման կամ դրամաշնորհների հատկացման ուղիով փոքր բիզնեսի զարգացման համար:

Վերը ասված ամեն ինչից բացի, հիշատակված կազմակերպությունները այդ նույն դոնորների օգնությամբ իրականացնում են նաև կրթական ակտիվություններ, օրինակ, ժառանգության ոլորտի արհեստավարժների թեմատիկ վարժանքներ, վորկշոպներ, որոնք վարում են Եվրոպայից, Ճապոնիայից, ԱՄՆ-ից ժամանած փորձառու մասնագետները: Հատկանշական են տեղական մասնագետների ուսումնական գործուղումները, ինչպես նաև վերականգնողական նախագծերին զուգահեռաբար որակավորման բարձրացման տեսանկյունից ընթացող դասավանդումները, այսինքն՝ «Սովորել՝ պատրաստելով»: Եվրամիության աջակցությամբ կատարվեց նշանակալից քայլ ժառանգության պահպանության ուսուցման տեսանկյունից: Դա միջազգայնորեն ճանաչված «Մշակութային ժառանգության հուշարձանների և պատմական քաղաքների պաշտպանություն – նախնական դասընթաց բազային և միջին դասարանների աշակերտների համար» ուսուցչի ձեռնարկի թարգմանությունը և հանրային դպրոցներում տարածումն է, որը մեծ ժողովրդականություն է վայելում և ակտիվորեն կիրառվում է պատմության, քաղաքացիական կրթության և արվեստի ուսուցիչների կողմից:

Վրաստանում գրանցված և գործող ոչկառավարական կազմակերպություններից մոտավորապես քսան կազմակերպություն է, որն աշխատում է մշակութային (անշարժ, շարժական և ոչնյութական) ժառանգության պահպանության ուղղությամբ: Դրանց շուրջ մեկ երրորդ մասը գոյություն ունի 1990-ական թվականներից և գործում է առ այսօր, դա այն ժամանակ, երբ վերը նշված կազմակերպությունների մեծամասնությունը, համեմատաբար նոր հիմնադրված է: Այս կազմակերպությունները ստեղծման առաջին տարիներին վնասված հուշարձանների վրա անհետաձգելի աշխատանքներ անցկացնելու նպատակով հաջողացնում էին կուտակել օտարերկրյա դոնորների օգնությունը: Դա այն ժամանակ էր, երբ մշակութային ժառանգության համար պետական բյուջեում միջոցներ գրեթե գոյություն չունեին: Վերջին, շուրջ 5 տարվա ընթացքում ակնհայտ է մշակութային ժառանգության պահպանության ոլորտում ոչկառավարական սեկտորի ակտիվացումը, ի նկատի է առնվում ինչպես նոր, մասնագիտացված կազմակերպությունների հիմնադրումը, այնպես էլ այլ ոլորտի (իրավական, սոցիալական ոլորտ, ժամանակակից արվեստ) ոչկառավարականների հետաքրքրությունը մշակութային ժառանգության թեմաներով: Սա բազմաթիվ պատճառներ ունի. առաջին հերթին, այս վերջին տարիներին ժառանգության վնասման, ոտնձգության, դրա պահպանության սկզբունքների և օրենսդրության խախտման փաստերը դարձել են հաճախակի: Երկրորդ, հասարակության փոքր, սակայն որոշակի մասը առավելապես է գիտակցում մշակութային ժառանգության, որպես նույնականությունը սահմանողի, սոցիալական միասնության և տնտեսական զարգացման պոտենցիալ կրողի դերը և ինքը ակտիվացավ դրա պահպանության համար:

Այս նպատակին հասնելու համար ոչկառավարականները տարբեր ճանապարհների են դիմում: Եթե որոշ մասը կրկին իրականացնում է ֆիզիկական՝ վերականգնողական/պահածոյացման աշխատանքներ հուշարձանների վրա, ապա ոչկառավարական կազմակերպությունների մեծ մասը այսօրվա դրությամբ ժառանգության ոլորտում գոյություն ունեցող հիմնախնդիրների մեկնարկումներին, որոնք են օրենսդրական թերությունները, անկառավարելի վարչարարության համակարգը, արհեստավարժ կադրերի սակավությունը և ընդհանուր առմամբ մասնագիտական կրթության ցածր մակարդակը, ամեն կերպ փորձում են դիմակայել: Համապատասխանաբար, դրանց ուղղություններն են խորհրդատվությունների և քաղաքականության փաստաթղթերի մշակումը պետության համար, միջազգային փորձաքննության ներգրավումը և փորձերի փոխանակումը, կրթական ծրագրերի կազմակերպումը, ինչպես նաև աջակցությունը լայն հասարակության իրազեկվածությանը: Իսկ այս կազմակերպությունների մի մասն էլ առավելապես «պահակ շան» (watch dog) գործառույթ ունի և ի վնաս ժառանգության ընդունված որոշումներին արձագանքում է ակնթարթորեն, դրա համար կիրառում է իրավական արձագանքի ուղիները, ինչպես նաև հասարակական, լրատվական միջոցների քարոզարշավների կազմակերպումը: Նրանք աշխատում են փաստաբանության ուղղությամբ և փորձում են ժառանգության պաշտպանության թեմաների լոբբիացում, ժառանգության պահպանություն դատարանի միջոցով և այլն:

Դոնորների թիվը, որոնք ֆինանսավորում են մշակութային ժառանգության պահպանումը, բավականին սահմանափակ է և մրցակցությունը համապատասխանաբար շատ մեծ է: Բացի մի քանի հիմնադրամից, որը մշակութային ժառանգության անմիջական պահպանության, այսինքն՝ հուշարձանների վերականգնման և պահածոյացման նախագծերն է ֆինանսավորում, կան ծրագրեր, որոնք օժանդակում են մշակութային ժառանգությունը որպես սոցիալական և տնտեսական զարգացման միջոց ներկայացնելուն, կամ էլ կիրառում են որպես քաղաքացիական կրթության և ընդգրկվածության գործիք: Այս բոլոր երեք ուղղություններով Վրաստանում շատ նախագիծ է իրականացվել և իրականացվում է վերոհիշյալ ոչկառավարական կազմակերպությունների կողմից:

თემატიკა: Ինքնություն
Ձեզ նույնպես կհետաքրքրի
Աղբյուր

Վերջին լուրեր

Welcome Back!

Login to your account below

Retrieve your password

Please enter your username or email address to reset your password.

Add New Playlist